VI–III ғ. б.з.д.
Сақтар
Қазақ жеріндегі ежелгі көшпелі тайпалар одағы. Геродот жазбаларында Томирис пен Кир шайқасы белгілі. Есік қорғанындағы «Алтын адам» сақ мәдениетінің символы.
Хроника
Тарих
№ 1 · 36 жазба
Қазақстан тарихының негізгі оқиғалары — сақтардан тәуелсіздікке дейін. 36 жазба.
36 жазба
Ежелгі7 жазба
552 ж.
Түрік қағанаты
Бумын қаған негізін қалаған Бірінші Түрік қағанаты Алтайдан батысқа қарай кеңейді. «Түрік» этнонимі мен руникалық жазу осы дәуірден бастау алады.
751 ж.
Атлах (Талас) шайқасы
Талас өзені бойындағы шайқаста қарлұқтар аббаси әскері жағына шықты. Орталық Азияда ислам ықпалының күшеюіне жол ашқан тарихи бетбұрыс.
X–XIII ғ.
Қарахан мемлекеті
Жетісу мен Қашғарда қалыптасқан Қарахан мемлекеті — түркі әлеміндегі алғашқы мұсылман мемлекеттерінің бірі. Сатұқ Боғра хан исламды ресми дін етті. Баласағұн мен Қашғар мәдени орталыққа айналды; Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білік» еңбегі осы дәуірдің мұрасы. Қарахан дәуірі Орталық Азиядағы түркі-ислам өркениетінің іргетасы болды.
1218 ж.
Отырар апаты
Отырар билеушісі Ғайыр хан Иналшық Шыңғыс ханның сауда керуенін тонап, елшілерді өлтірді. Бұл оқиға моңғолдардың батысқа жорығына сылтау болды. Кейін Отырар ұзақ қоршауда қалды да, қала қирады. Сырдария бойындағы отырықшы өркениетке ауыр соққы тиді.
1219 ж.
Моңғол шапқыншылығы
Шыңғыс хан Жетісу мен Сырдария қалаларын басып алды. Дала Жошы ұлысына — кейін Алтын Ордаға — кірді. Қазақ хандығының алғышарты осы мемлекеттік дәстүрде.
XIII–XV ғ.
Алтын Орда
Жошы ұлысы — Алтын Орда — Батый хан тұсында Еуразияның ірі мемлекетіне айналды. Қазақ даласы осы ұлыстың құрамына кірді. Сарай қалалары, жарлық жүйесі мен көшпелі-отырықшы қосарлы басқару кейінгі хандықтарға үлгі болды. Алтын Орда ыдыраған соң Ақ Орда мен Әбілқайыр ұлысы шықты; Қазақ хандығы осы саяси дәстүрден өрілді.
Хандық6 жазба
1465 ж.
Қазақ хандығының құрылуы
Керей мен Жәнібек Әбілқайыр хандығынан бөлініп, Қазақ хандығын құрды. Қазақ халқының саяси бірігуі мен «қазақ» этнонимінің мемлекеттік мәнге ие болуы.
1643 ж.
Орбұлақ шайқасы
Жәңгір хан жоңғарларға қарсы Орбұлақта жеңіске жетті. «Салқам Жәңгір» есімі мен хандықтың әскери қорғаныс дәстүрі осы оқиғамен байланысты.
XVII ғ. соңы
Жеті жарғы
Тәуке хан тұсында қазақтың әдет-ғұрып құқығы «Жеті жарғы» деп жүйеленді. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би үш жүздің билік дәстүрін бекітті. Заң қанды кек, жер, мал және қылмыс мәселелерін реттеді. Бұл кезең хандықтың саяси тұрақтылығы мен «алтын ғасыры» ретінде еске алынады.
1723 ж.
Ақтабан шұбырынды
Жоңғар шапқыншылығы қазақтарды жаппай көш пен аштыққа душар етті. «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» — ұлт жадындағы ең ауыр кезеңдердің бірі.
1729 ж.
Аңырақай шайқасы
Үш жүздің жасақтары жоңғарларға қарсы Аңырақайда бірікті. Шайқас «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі бетбұрыс болды: қазақтар стратегиялық бастаманы қайтарды. Жеңіс жоңғар үстемдігін шектеп, хандықтың саяси қайта жинақталуына жол ашты. Халық жадында Аңырақай — ортақ қарсылықтың символы.
1771 ж.
Абылай хан
Абылай (Әбілмансұр) үш жүздің ханы болып сайланды. Ол Ресей мен Цинь империясы арасында теңгерімді дипломатия жүргізді, жоңғар қаупінен кейін хандықты қайта нығайтты. Абылай есімі мемлекетшілдік пен дала саясатының символына айналды. Оның тұсында қазақ жерінің біртұтастығын сақтау басты міндет болды.
Отарлау8 жазба
1731 ж.
Кіші жүздің Ресеймен одағы
Әбілқайыр хан Кіші жүздің бір бөлігін Ресей қорғауына алды. Жоңғар қаупі мен ішкі қысым аясында басталған бұл қадам кейін отарлаудың кіріспесіне айналды.
1783–1797 жж.
Сырым Датұлы көтерілісі
Кіші жүзде Сырым Датұлы патша әкімшілігі мен жергілікті старшындардың қысымына қарсы көтеріліс бастады. Көтерілісшілер Орал казак әскерінің бекіністеріне шабуыл жасады. Патша өкіметі хандық басқаруды қайта құрып, Әбілқайыр әулетінің ықпалын шектеді. Сырым қозғалысы — отарлауға қарсы алғашқы ірі халық көтерілістерінің бірі.
1836–1838 жж.
Исатай–Махамбет көтерілісі
Бөкей Ордасында Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы Жәңгір хан мен патша тәртібіне қарсы шықты. Көтеріліс жер, мал және билік әділетсіздігінен туды. Махамбеттің жырлары халық наразылығының әдеби ескерткішіне айналды. Қозғалыс 1838 жылы Тастөбе түбінде жеңіліске ұшырады.
1837–1847 жж.
Кенесары көтерілісі
Кенесары Қасымұлы патшалық отарлауға қарсы ең ірі көтерілісті басқарды. Ол қазақтың соңғы ханы ретінде танылады. Көтеріліс хандық дәстүрді қалпына келтіруге ұмтылды.
1867–1868 жж.
1867–1868 жж. реформалар
«Уақытша ережелер» қазақ даласын облыстар мен уездерге бөлді. Хандық билік түпкілікті жойылды, әскери-губернаторлық басқару орнады. Жер қазына мен қоныс аударуға ашылды. Реформалар әкімшілік отарлауды аяқтап, дәстүрлі саяси құрылымды ығыстырды.
1905–1913 жж.
Қазақ баспасөзі
1905 жылғы манифестен кейін қазақ тіліндегі газет-журналдар шыға бастады. 1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы мен Әлихан Бөкейханның «Қазақ» газеті ұлттық саяси ойдың мінберіне айналды. Баспасөз ағарту, жер және автономия мәселелерін көтерді. Бұл — Алаш қозғалысының идеялық бастауы.
1916 ж.
Ұлт-азаттық көтеріліс
Патша жарлығымен майдан жұмысына алуға қарсы көтеріліс бүкіл даланы қамтыды. Торғайда Ә. Иманов, Жетісуда қанды басып-жаншу. ХХ ғасырдағы ұлттық қозғалыстың алғышарты.
1917 ж.
Алаш Орда
Алаш партиясы ұлттық автономия жариялады. Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы қазақ мемлекеттілігі мен ағарту идеясын көтерді.
Кеңес дәуірі10 жазба
1920 ж.
Қырғыз АССР
Қырғыз (қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. 1925 жылы Қазақ АССР деп аталды. Кеңестік ұлттық межелеудің бастауы.
1925 ж.
Қазақ АССР
Қырғыз АССР Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы деп аталды. Ұлттық-мемлекеттік межелеуден кейін республика қазақ атауымен бекітілді. Астана Қызылордаға, кейін Алматыға көшті. Бұл қадам кеңестік Қазақстанның әкімшілік шекарасын қалыптастырды.
1931–1933 жж.
Ашаршылық
Күштеп ұжымдастыру мен малды тәркілеу жаппай ашаршылыққа әкелді. Қазақстанда миллиондаған адам қаза тапты. Ұлт демографиясы мен көшпелі тұрмыс күйреді.
1936 ж.
Қазақ КСР
Қазақ АССР одақтас республика мәртебесін алды. Кеңес Одағы құрамындағы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы 1991 жылға дейін өмір сүрді.
1937–1938 жж.
1937–1938 жж. қуғын-сүргін
Үлкен террор жылдары Алаш қайраткерлері мен зиялы қауым жаппай қуғынға ұшырады. Байтұрсынұлы, Бөкейхан, Дулатұлы және жүздеген ағартушылар атылды не лагерьге жіберілді. Ұлттық мәдениет пен тіл саясаты қатты соққы алды. Бұл кезең қазақ қоғамының саяси жадын ұзақ уақыт жарақаттады.
1941–1945 жж.
Ұлы Отан соғысы
Қазақстаннан жүздеген мың адам майданға аттанды. Өнеркәсіп пен халық тылға көшірілді: республика одақтың азық-түлік пен металл базасына айналды. Әлия Молдағұлова, Мәншүк Мәметова, Бауыржан Момышұлы есімдері майдан ерлігімен байланысты. Соғыс демография мен экономиканы түбегейлі өзгертті.
1949 ж.
Семей полигоны
29 тамызда Семей маңында алғашқы кеңестік ядролық сынақ өтті. Кейінгі онжылдықтарда жүздеген жарылыс жасалды. Радиация жергілікті халықтың денсаулығына және дала экологиясына орны толмас зиян келтірді. Полигон 1991 жылы жабылды; 29 тамыз — ядролық сынақтарға қарсы халықаралық күн.
1954 ж.
Тың игеру
Хрущев науқанымен Солтүстік Қазақстанның тың жерлері жаппай жыртылды. Одақтан жүздеген мың қоныс аударушы келді. Астық өндірісі өсті, бірақ топырақ эрозиясы мен демографиялық теңгерім бұзылды. Тың игеру республиканың этникалық құрамы мен ауыл шаруашылығын ұзақ өзгертті.
1955 ж.
Байқоңыр
Қызылорда облысында ғарыш айлағының құрылысы басталды. 1957 жылы тұңғыш жасанды серік, 1961 жылы Юрий Гагарин ұшырылды. Байқоңыр кеңестік ғарыш бағдарламасының басты алаңына айналды. Қазақ жері әлемдік ғарыш тарихының бөлігі болды.
1986 ж.
Желтоқсан
16 желтоқсанда Алматыда жастар Г. Колбиннің бірінші хатшы болып тағайындалуына наразылық білдірді. Көтеріліс тәуелсіздік жолындағы маңызды белес болды.
Тәуелсіздік5 жазба
16 желтоқсан 1991
Тәуелсіздік
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы конституциялық заң қабылданды. 16 желтоқсан — Тәуелсіздік күні.
2 наурыз 1992
БҰҰ мүшелігі
Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды. Бұл тәуелсіздіктің халықаралық танылуының маңызды қадамы болды. Республика әлемдік қауымдастықтың тең құқылы мүшесі ретінде сыртқы саясат жүргізе бастады. БҰҰ мінбері ядролық қарусыздану мен қауіпсіздік бастамаларына жол ашты.
15 қараша 1993
Теңге
Ұлттық валюта — теңге — айналымға енді. Рубль аймағынан шығу экономикалық егемендіктің символы болды. Теңге бюджет, сауда және банк жүйесін өз валютасына көшірді. 15 қараша ұлттық валюта күні ретінде аталады.
30 тамыз 1995
Конституция
Қазіргі Конституция қабылданды. 30 тамыз — Конституция күні. Негізгі заң мемлекеттік құрылым мен азамат құқықтарын бекітті.
1997 ж.
Астана — ел астанасы
Астана (сол кезде Ақмола) ел астанасы болды. 1998 жылы қала Астана деп аталды. Астананы көшіру — тәуелсіз Қазақстанның ірі саяси шешімдерінің бірі.